Deprecated: preg_replace(): Passing null to parameter #3 ($subject) of type array|string is deprecated in /home/journals/web/fdoctors.uz/public_html/cache/t_compile/4f3eece4fbf4bf92faa7a4caadc7e25ae9a7b92d^c940d5f8376e6af774deb7e0a5efe41e5bfff906_0.plugins-1-plugins-generic-webFeed-generic-webFeed.rss.tpl.php on line 49
ANDIJAN STATE MEDICAL INSTITUTE and I-EDU GROUP
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda tug‘ma patologiyada MTR geni A2756G polimorfizmining tarqalishi va klinik ahamiyati
Maqsad. Tug‘ma rivojlanish nuqsonlari (TRN) mavjud yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda MTR geni (Asp919Gly, rs1805087) polimorf variantlarining tarqalish chastotasini o‘rganish va ularning o‘zaro bog‘liqligini baholash. Materiallar va usullar. Tadqiqotga TRN bilan tug‘ilgan 113 nafar yangi tug‘ilgan chaqaloq (asosiy guruh) jalb qilindi. Ular uchta klinik kichik guruhga ajratildi: folatga bog‘liq TRN (n=75), folatga bog‘liq bo‘lmagan TRN (n=21) hamda xromosoma anomaliyalari bilan kechuvchi TRN (n=17). Nazorat guruhini 110 nafar sog‘lom yangi tug‘ilgan chaqaloq tashkil etdi. Genotiplash RT-PCR usuli yordamida amalga oshirildi. Natijalar. Asosiy guruhda minor Gly allelining chastotasi (35,84%) nazorat guruhiga (21,36%) nisbatan ishonchli darajada yuqori ekani aniqlandi. Eng yaqqol farqlar folatga bog‘liq TRN kichik guruhida kuzatildi, bunda Gly alleli chastotasi 40,67% ni, Gly/Gly gomozigot genotipi esa 21,33% ni tashkil etdi, nazorat guruhida esa ushbu ko‘rsatkich 7,27% bo‘ldi (χ²=7,8; p=0,01; OR=3,46; 95% IS: 1,45–8,26). Hardy–Weinberg muvozanati tahlili asosiy guruhda ishonchli og‘ishni ko‘rsatdi (χ²=5,03; p=0,028) va geterozigotalar tanqisligi kuzatildi (D=−0,21). Folatga bog‘liq bo‘lmagan TRN hamda xromosoma anomaliyalari bilan kechuvchi TRN kichik guruhlarida MTR A2756G polimorfizmi bilan statistik ahamiyatli bog‘liqlik aniqlanmadi. Gly/Gly genotipi folatga bog‘liq TRN markeri sifatida yuqori spetsifiklikni (SP=0,93) va ROC-egri chizig‘i ostidagi maydonni (AUC=0,57) namoyon etdi. Xulosa. Olingan natijalar MTR Asp919Gly polimorfizmini yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda folatga bog‘liq tug‘ma rivojlanish nuqsonlari xavfining potensial molekulyar-genetik markeri sifatida baholash imkonini beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 O`zbekiston tibbiyot ilmi https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Bolalarda gepatobiliar xirurgiya va jigar transplantatsiyasi: Milliy bolalar tibbiyot markazi kam invaziv xirurgiya va transplantatsiya bo‘limi tuzilmasi, logistikasi va klinik natijalari
*]:pointer-events-auto R6Vx5W_threadScrollVars scroll-mb-[calc(var(--scroll-root-safe-area-inset-bottom,0px)+var(--thread-response-height))] scroll-mt-[calc(var(--header-height)+min(200px,max(70px,20svh)))]" dir="auto" data-turn-id="request-WEB:cdab9b34-b716-4682-bb14-40b58b3fca9a-11" data-turn-id-container="request-WEB:cdab9b34-b716-4682-bb14-40b58b3fca9a-11" data-testid="conversation-turn-24" data-turn="assistant"> Maqsad. Oʻzbekiston Respublikasi ixtisoslashtirilgan pediatriya markazi hisoblangan Milliy bolalar tibbiyot markazi kam invaziv xirurgiya va transplantatsiya boʻlimining tashkiliy tuzilmasi, logistika tizimi, jarrohlik aralashuvlari spektri va klinik natijalarini baholash. Materiallar va usullar. Tadqiqotga 2020–2026-yillar davomida boʻlimda ketma-ket davolangan 259 nafar pediatrik bemor kiritildi. Biliar atreziya, xoledox kistalari, exinokokkoz, jigar tashqarisidagi portal gipertenziya, tugʻma porto-sistem shuntlar, jigarning xavfli oʻsmalari, shuningdek jigar transplantatsiyasi va pankreatoduodenal rezektsiyadan oʻtgan bemorlarning maʼlumotlari tahlil qilindi. Klinik tavsiflar, intraoperatsion koʻrsatkichlar, asoratlar va kuzatuv natijalari baholandi. Natijalar. Eng koʻp uchragan kasalliklar exinokokkoz (n = 91), biliar atreziya (n = 56), xoledox kistalari (n = 54) va jigar tashqarisidagi portal gipertenziya (n = 17) boʻldi. Exinokokkozli bemorlarning aksariyatida jigar zararlanishi (n = 67) kuzatildi, kamroq hollarda oʻpka (n = 13), kombinatsiyalashgan shakllar (n = 6), shuningdek taloq, diafragma va kichik chanoq zararlanishi qayd etildi. Ochiq operatsiyalar 68,1% bemorlarda, laparoskopik operatsiyalar 28,6%, videotorakoskopik operatsiyalar esa 3,3% bemorlarda bajarildi. Exinokokkozning qaytalanishi 7,7% bemorlarda kuzatildi va aksariyat hollarda operatsiyadan keyingi albendazol terapiyasiga rioya qilinmaganligi bilan bogʻliq edi. 5 oylikdan 16 yoshgacha boʻlgan bolalarda tirik qarindosh donordan 12 ta jigar transplantatsiyasi bajarildi. Transplantatsiyaning asosiy koʻrsatmalari biliar atreziya, autoimmun gepatit, Vilson–Konovalov kasalligi va Karoli kasalligi boʻldi. Operatsiyaning oʻrtacha davomiyligi 523,8 ± 117,0 daqiqani, qon yoʻqotish medianasi esa 200 mlni tashkil etdi. Qon tomir asoratlari retsipientlarning 25%ida kuzatildi, biliar asoratlar esa qayd etilmadi. Kuzatuvning barcha muddatlarida retsipientlar va transplantatlarning yashovchanligi 100%ni tashkil etdi. Barcha donorlar birinchi yoki ikkinchi darajali qarindoshlar boʻlib, Clavien–Dindo tasnifi boʻyicha II darajali asoratlar donorlarning 16,7%ida kuzatildi, oʻlim holati qayd etilmadi. Kohortaga jigarning birlamchi xavfli oʻsmalari (gepatoblastoma va gepatotsellyulyar karsinoma) boʻlgan 20 nafar bemor ham kiritildi. Ularni davolash bolalar onkologiya xizmati bilan hamkorlikdagi multidisiplinar yondashuv asosida amalga oshirildi. Rezektsiya hajmi PRETEXT tasnifi boʻyicha bosqichga qarab belgilandi. 5–11 oylik chaqaloqlarda kengaytirilgan oʻng gemigepatektomiya tajribasi barcha holatlarda R0-rezektsiyaga erishilganini, oʻrtacha intraoperatsion qon yoʻqotish 120 mlni tashkil etganini va perioperatsion oʻlim kuzatilmaganini koʻrsatdi. Rezektsiya qilib boʻlmaydigan oʻsmalarda onkologik tanlash mezonlariga muvofiq jigar transplantatsiyasi koʻrib chiqildi. Jigar tashqarisidagi portal gipertenziyaga ega 17 nafar bemorning barchasida operatsiyadan oldin wedged-angiografiya bajarildi. 1 bemorda Rex-shunt, 5 bemorda Uorren shunti va 2 bemorda devaskulyarizatsiya qiluvchi operatsiyalar bajarildi. Ikki bemorda shunt trombozi va stenozi sababli qayta operatsiya talab qilindi. 2023–2026-yillarda 5 ta pankreatoduodenal rezektsiya bajarildi: ulardan 4 tasi oshqozon osti bezining solid-psevdopapillyar oʻsmasi, bittasi esa insulinoma sababli amalga oshirildi. Bir bemorda gastroenteroanastomoz oqmasi rivojlandi, boshqa bemorda insulinoma qaytalanib, oshqozon osti bezining subtotal rezektsiyasi bajarildi. Barcha bemorlar shifoxonadan chiqarildi va ambulator kuzatuv ostida qolmoqda. Shuningdek, tugʻma porto-sistem shuntlari boʻlgan 4 nafar bemor davolandi. Xulosa. Milliy bolalar tibbiyot markazi tajribasi oʻrta daromadli mamlakatda bolalar gepatobiliar xirurgiyasi va jigar transplantatsiyasining toʻlaqonli dasturini yaratish mumkinligini koʻrsatadi. Bemorlarni yoʻnaltirishning integratsiyalashgan modeli, multidisiplinar yondashuv va xalqaro hamkorlik yuqori yashovchanlik koʻrsatkichlarini taʼminlash hamda Markaziy Osiyoda bolalar HPB-xirurgiyasi boʻyicha milliy referens-markazni shakllantirish imkonini berdi.
Mualliflik huquqi (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Antibiotiklar va bakteriofag terapiyasi jarrohlik sohasi infeksiyalarining oldini olish va davolashda: dalillarni tizimli xaritalash sharhi hamda xavfsizlik va natijalar bo‘yicha tavsifiy umumlashtirish
Maqsad. Jarrohlik sohasi infeksiyasi (SSI) muhim operatsiyadan keyingi asorat bo‘lib qolmoqda va yarani uzoq muddat parvarish qilish, antibiotiklar ta’siri, antimikrob rezistentlik hamda sog‘liqni saqlash xarajatlarining oshishiga sabab bo‘ladi. Bakteriofag terapiyasi maqsadli antibakterial yondashuv sifatida qayta dolzarblik kasb etmoqda, biroq mavjud klinik adabiyotlar juda turli kontekstlarni, ya’ni odatiy antibiotik profilaktikasidan tortib surunkali, biofilm bilan bog‘liq yoki implantat bilan bog‘liq infeksiyalarni qutqaruv terapiyasigacha bo‘lgan holatlarni qamrab oladi. Materiallar va usullar. Ushbu maqola to‘liq tizimli sharh yoki meta-tahlil sifatida emas, balki xavfsizlik va natijalar bo‘yicha tavsifiy umumlashtirishlarga ega dalillarni tizimli xaritalash sharhi sifatida taqdim etilgan. Ma’lumotlar bazalarini skrining qilishning to‘liq jurnali, dublikatlarni olib tashlash qaydi, to‘liq matnli maqolalarni chiqarib tashlash ro‘yxati va oldindan hujjatlashtirilgan PRISMA oqim ko‘rsatkichlari mavjud emas edi. Shu sababli, natijalar mavjud barcha adabiyotlarning to‘liq tizimli sintezi sifatida emas, balki ajratib olingan manbalar to‘plamiga asoslangan dalillar xaritasi sifatida talqin qilinishi kerak. Klinik manbalar klinik maqsad bo‘yicha tasniflandi: SSI profilaktikasi, aniqlangan infeksiyani davolash, surunkali yara/diabetik oyoq infeksiyasi va protez bo‘g‘im/implantat bilan bog‘liq infeksiya. Natijalar SSI uchrash tezligi kabi profilaktikaning salbiy natijalariga va yara bitishi, bakteriyalarning yo‘q qilinishi yoki klinik bartaraf etilish kabi davolashning ijobiy natijalariga ajratildi. Metodologik ishonchlilik tadqiqot dizayniga muvofiq RoB 2, ROBINS-I, JBI nazorat ro‘yxatlari, AMSTAR 2 va GRADE tamoyillariga mos prinsiplardan foydalangan holda ko‘rib chiqildi. Natijalar. Faqat antibiotik profilaktikasiga oid tadqiqotlarda SSI yoki yara infeksiyasi ko‘rsatkichlari turlicha bo‘lib, umumiy jarrohlik profilaktikasida hodisalarning tavsifiy umumlashtirilgan ko‘rsatkichi 11,17% ni tashkil etdi. Faglar bo‘yicha dalillar asosan davolash sharoitlarida jamlangan bo‘lib, yakuniy nuqtalar infeksiyaning bartaraf etilishi, eradikatsiya, bakterial yuklamaning kamayishi yoki yara bitishini o‘z ichiga oldi. Faqat faglar qo‘llangan surunkali yara tadqiqotlarida muvaffaqiyat/bitish/yuklama kamayishi bo‘yicha 80,9% tavsifiy signal qayd etildi, faqat faglar qo‘llangan ortopedik dalillar esa asosan juda kichik klinik holatlar yoki holatlar seriyalariga asoslangan edi. Fag va antibiotik qo‘shib qo‘llangan bitta kichik profilaktika tadqiqotida aralashuv guruhida SSI 13,63% deb xabar qilindi. Ushbu tavsifiy umumlashtirishlar profilaktika va davolash kategoriyalari bo‘yicha bevosita solishtirilmaydi va qiyosiy samaradorlik baholari sifatida talqin qilinmasligi kerak. Xulosa. Antibiotik profilaktikasi SSI profilaktikasida eng asoslangan yondashuv bo‘lib qolmoqda. Hozirgi klinik dalillar bakteriofag terapiyasi ayrim murakkab, rezistent yoki biofilm bilan bog‘liq infeksiyalarda istiqbolli qo‘shimcha usul bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi, biroq uning odatiy SSI profilaktikasidagi roli yetarli darajada aniqlanmagan. Mavjud xavfsizlik ma’lumotlari qisqa muddatli ko‘taruvchanlik bo‘yicha umuman ijobiy signalni ko‘rsatadi, ammo bu xulosa kichik tanlamalar, hisobotlarning turlicha bo‘lishi hamda standartlashtirilgan mikrobiom yoki rezistentlik kuzatuvining kamligi bilan cheklangan. Keng perioperatsion joriy etishni tavsiya qilishdan oldin takrorlanadigan qidiruv va hisobot berish mezonlariga ega yirikroq prospektiv nazoratli tadqiqotlar zarur.
Mualliflik huquqi (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kombinatsiyalashgan o‘tkir bosh miya jarohatlarida neyroendokrinologik ko‘rsatkichlarning kompleks diagnostikasi va prognostik jihatlari
Kombinatsiyalashgan o‘tkir bosh miya jarohati travmatik omilning og‘irlik darajasiga qarab miya tuzilmalarining bevosita shikastlanishiga hamda uzoq joylashgan organlar faoliyatining buzilishiga olib keladi. Kombinatsiyalashgan o‘tkir bosh miya jarohatlarida neyroendokrin buzilishlar ko‘pincha yetarlicha aniqlanmaydi, bu esa kasallikning ham o‘tkir, ham surunkali bosqichlarida turli asoratlarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Ushbu tadqiqotning maqsadi bemorlarni boshqarish protokollarini va umumiy yashab qolish ko‘rsatkichlarini yaxshilash uchun kombinatsiyalashgan o‘tkir bosh miya jarohatlaridagi neyroendokrinologik ko‘rsatkichlar bo‘yicha so‘nggi ilmiy dalillarni tahlil qilishdan iborat bo‘ldi. So‘nggi besh yil davomida ochiq ma’lumotlar bazalarida chop etilgan ilmiy maqolalar tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bosh miya jarohatlaridan keyin eng ko‘p uchraydigan neyroendokrin holatlar gipofizar yetishmovchilik, qandsiz diabet, gipotalamus disfunksiyasi va kognitiv buzilishlar ekanligi aniqlandi. Past arterial bosim (ham tizimli, ham intrakranial), anemiya va gipoksiya markaziy endokrin bezlarda ishemik o‘zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkin. Kombinatsiyalashgan travmatik bosh miya jarohatlarining o‘tkir bosqichida somatotrop, gonadotrop va adrenokortikotrop gormonlar yetishmovchiligi belgilari ustunlik qiladi. O‘tkir bosqichdagi vazopressin yetishmovchiligi miya shishi rivojlanish xavfining ortishi bilan, oksitotsin yetishmovchiligi esa neyrodegenerativ patologiyalar rivojlanishi bilan bog‘liq. Neyroendokrin buzilishlarning differensial diagnostikasi anamnestik ma’lumotlar hamda bemorning biokimyoviy va gormonal ko‘rsatkichlari asosida amalga oshirilishi kerak. Olingan ma’lumotlar travmatik bosh miya jarohati bilan og‘rigan bemorlarni boshqarishda nevrologik buzilishlar bilan bir qatorda neyroendokrin buzilishlarni o‘z vaqtida aniqlash muhimligini ta’kidlaydi va ular birlamchi diagnostika hamda reabilitatsiya bosqichlarida qo‘llanishi mumkin.
O‘q otish natijasida yuzaga kelgan qo‘l-oyoq jarohatlarida regional limfatik terapiyaning o‘rni
O‘zbekiston Respublikasi va dunyoning boshqa mamlakatlarida qo‘l-oyoqning o‘qotar qurol jarohatlari bilan bog‘liq holatlar yil sayin ortib bormoqda. Ushbu muammoning dolzarbligi o‘lim holatlari, yiringli-septik asoratlar hamda nogironlik ko‘rsatkichlarining yuqoriligi bilan izohlanadi, ayniqsa kuchli teshib kirish xususiyatiga ega yangi turdagi qurollarning rivojlanishi sharoitida. Mazkur tadqiqotning maqsadi regional limfatik terapiyani eksperimental ravishda o‘rganish hamda olingan natijalar asosida qo‘l-oyoqning izolyatsiyalangan va kombinatsiyalangan o‘qotar jarohatlari bo‘lgan bemorlarni davolash protokolini ishlab chiqishdan iborat bo‘ldi. Tadqiqot maqsadiga erishish uchun qo‘l-oyoqning o‘qotar jarohatlari bilan kasallangan 169 nafar bemor tekshirildi va ular limfoterapiya oluvchi to‘rtta asosiy guruh hamda standart davolash oluvchi nazorat guruhlariga bo‘lindi. Eksperimental tadqiqotlarda jarohatdan keyingi birinchi sutkada qo‘l-oyoqning o‘qotar jarohatlari hujayralararo bo‘shliqning hajmli shishi, limfa tugunlarida mikroblarning to‘planishi, fibrin, hujayraviy detrit va nekrobioz mahsulotlarining cho‘kishi bilan tavsiflandi. Eksperimental guruhlarda regional limfatik terapiyani qo‘llash nazorat guruhiga nisbatan shikastlangan hududdagi yumshoq to‘qimalarning faol va tez regeneratsiyasini namoyon etdi. Jarohatlanganlarni o‘z vaqtida saralash va ixtisoslashtirilgan tibbiyot muassasalariga transportirovka qilish jarohatdan keyingi dastlabki soatlarda jarrohlik va terapevtik davolash usullarining yuqori samaradorligiga xizmat qildi. Sefalosporinlar yoki aminoglikozidlar bilan limfotrop antibiotikoterapiya hamda limfatik stimulyatsiyani qo‘llash biriktiruvchi to‘qimalarning qayta shakllanishida ijobiy dinamikani, limfa tugunlarida dorilarning uzoq muddat yuqori konsentratsiyada saqlanishini va infeksion asoratlar darajasining pastligini ko‘rsatdi. Olingan ma’lumotlardan harbiy tibbiyot, shoshilinch tibbiyot va jarrohlik amaliyotida qo‘l-oyoqning o‘qotar jarohatlari bo‘lgan bemorlarni boshqarish protokollarini takomillashtirish, regional to‘qimalar funksiyasini saqlab qolish va infeksion asoratlarning oldini olishga qaratilgan taktikalarning joriy etilishida foydalanish mumkin.
Mikroelementozning VICH infektsiyalangan aholida surunkali gastroduodenal kasalliklar uchun xavf omili sifatidagi xususiyatlari
Surunkali gastroduodenal kasalliklar (SGDK), jumladan, oshqozon yarasi, surunkali gastrit va gastroduodenit, VICH bilan yashovchi odamlarda keng tarqalgan. Ushbu kasalliklar bilan bog'liq asosiy xavf omillaridan biri mikroelementoz (MTO), ya'ni zarur mikroelementlarning muvozanatsizligi bilan tavsiflanadigan holatdir. Ushbu tadqiqot MTOning VICH infektsiyalangan aholi orasidagi tarqalishi va ta'sirini o'rganadi. Maqsad. MTO bilan bog'liq tarqalish, og'irlik darajasi va aniq biokimyoviy yetishmovchiliklarni baholash va uning VICH infektsiyalangan shaxslarida SGDK uchun xavf omili sifatidagi potentsial rolini o'rganish. Materiallar va metodlar. Ushbu tadqiqotga 507 nafar VICH infektsiyalangan kattalar, 20-69 yosh oralig'ida, Andijon, O'zbekiston shahrida yashovchi ishtirokchilar jalb qilindi. Ishtirokchilardan kalий, kalsiy va natriy kabi asosiy elektrolitlarning darajasi, och qoringa olingan qon namunalarini tahlil qilish orqali o'lchandi. Ishtirokchilar yosh va jinsi bo'yicha saralandi va MTO tarqalishi va og'irlik darajasidagi demografik farqlar o'rganildi. Natijalar. Tadqiqotda ishtirokchilarda elektrolitlar yetishmovchiligining yuqori darajasi aniqlangan bo'lib, 89,2% ishtirokchilarda giponatremiya, 72,2% da gipokalemiya va 28,8% da gipokaltsemiya kuzatilgan. Jinsga oid sezilarli farqlar mavjud bo'lib, VICH infektsiyalangan ayollarda giponatremiya va gipokalemiya tarqalishi yuqori bo'lgan. Shuningdek, yosh bilan og'ir MTO tarqalishi ortishi (P < 0,05) kuzatildi, bu esa SGDK uchun yosh bilan bog'liq xavfni ko'rsatadi. Xulosa. Mikroelementoz VICH infektsiyalangan shaxslarida SGDK uchun muhim xavf omili hisoblanadi va ushbu tadqiqot ushbu populyatsiyada maqsadli oziqlantirishni qo'llab-quvvatlash va muntazam elektrolit monitoringini amalga oshirish zarurligini ta'kidlaydi. Preventiv strategiyalar, jumladan, dietani o'zgartirish va mikroelementlar qo'shish, VICH infektsiyalangan bemorlarda SGDKning rivojlanishini kamaytirishga yordam berishi mumkin.
Surunkali obstruktiv o'pkalar kasalligi va konjestiv yurak yetishmovchiligi: IARC-ICPMS. Inson geni bo'yicha uchta klinik qo'llanma: komorbidlik, patofiziologiya, diagnostika va boshqaruv bo'yicha adabiyotlarni tahlil qilish
*]:pointer-events-auto [content-visibility:auto] supports-[content-visibility:auto]:[contain-intrinsic-size:auto_100lvh] R6Vx5W_threadScrollVars scroll-mb-[calc(var(--scroll-root-safe-area-inset-bottom,0px)+var(--thread-response-height))] scroll-mt-[calc(var(--header-height)+min(200px,max(70px,20svh)))]" dir="auto" data-turn-id="request-WEB:2042b05a-da0b-41dc-a3e3-d9143233b1b3-16" data-testid="conversation-turn-6" data-scroll-anchor="false" data-turn="assistant"> Surunkali obstruktiv o'pkalar kasalligi (SOKK) va konjestiv yurak yetishmovchiligi (KYY) dunyodagi asosiy kasalliklar va o'lim sabablaridan biridir. Yuqori komorbidlik yuklamasi klinik diagnostika va davolash masalalarini murakkablashtiradi, chunki ular bir-biriga o'xshash simptomlar, umumiy xavf omillari va o'zaro bog'liq patofiziologik jarayonlarga ega. Ushbu narrativ sharh, ushbu bemorlar uchun epidemiologiya, patofiziologiya, diagnostika muammolari va terapevtik strategiyalar bo'yicha so'nggi dalillarni umumlashtiradi. Sharhlar PubMed, MEDLINE va EMBASE manbalarida 2016-2024 yillarda tizimli qidiruv orqali aniqlangan. Mavjud ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, SOKK KYY bilan bemorlarning 20-30% da uchraydi va o'xshash miqdorda o'rta darajadagi va og'ir SOKKda chap qorincha disfunktsiyasi mavjud. Kognitiv disfunktsiya yomon klinik natijalarni oldindan ko'rsatishning mustaqil belgisidir, shu jumladan yuqori kasalxonaga yotqizish va o'lim darajalarini. Tizimli yallig'lanish, oksidlovchi stress, skelet muskullarining disfunktsiyasi va neyrogormonal aktivatsiya - bu turli kasalliklarni bog'laydigan umumiy yo'llardir. Differential diagnostika klinik simptomlarning o'zaro bog'liqligi tufayli cheklangan; ammo, har bir keltirilgan biomarker umumiy diagnostik qiymatga ega: natriyuretik peptidlar chap yurak yetishmovchiligi tufayli o'pkada gipertenziya mavjudligini aniqlaydi, ehokardiografiya yurak kasalliklarining asosiy strukturasini baholashga yordam beradi va o'pkalar funksiyasini sinovdan o'tkazish asosiy patologiyani aniqlashga yordam beradi. Davolash shaxsiylashtirilgan va ko'p qirrali yondashuv bo'lishi kerak, bu beta-blokatorlar va bronxolitiklar bilan bog'liq dori xavfsizligiga, shuningdek, pulmonar va kardiyologik reabilitatsiya kabi nofarmakologik strategiyalarga e'tibor qaratadi. Ushbu sharh, birgalikda klinik baholash zarurligini ta'kidlaydi va ushbu yuqori xavf guruhini yanada ko'proq prospektiv tadqiqotlar o'tkazilishini qo'llab-quvvatlaydi.
Kistoz duplikatsiya bolalarda oshqozon-ichak traktining kam uchraydigan tug‘ma anomaliyasi
Holat: 1 yoshli qiz bola 6–7 oyligida ilk bor aniqlangan qorin bo‘shlig‘idagi kistoz hosila bo‘yicha tekshiruv uchun murojaat qildi. Qorin bo‘shlig‘i va retroperitoneal sohaning dastlabki KT tekshiruvida chap buyrak usti beziga yaqin joylashgan kistoz massa aniqlandi. Ushbu natijalarga asoslanib, bemor bizning klinikamizga yuborildi. Keyinchalik qorin bo‘shlig‘ining multislayd kompyuter tomografiyasi (MSKT) o‘tkazildi, bu esa taloq kistasi va oshqozon duplikatsiya kistasini farqlash imkonini berdi. Ketma-ket ultratovush tekshiruvlarida hosilaning hajmi asta-sekin ortib borayotgani kuzatildi va jarrohlik davolash amalga oshirildi. Gistopatologik tekshiruv oshqozon duplikatsiyasi tashxisini tasdiqladi. Xulosa. Multimodal diagnostik yondashuv ushbu kam uchraydigan patologiyani erta aniqlash imkonini beradi, oshqozon duplikatsiyasining atipik joylashuvi holatlarida differensial tashxisni osonlashtiradi va jarrohlik davolash uchun ko‘rsatmalarni aniqlashga yordam beradi.
Gentamitsinning kalamushlarda limfotrop va mushak ichiga yuborish sharoitida farmakokinetikasini o‘rganish
Antibiotiklarning farmakokinetikasini model obyektlarda o‘rganish ularning dozalari va yuborish usullarini keyingi klinik amaliyot uchun optimallashtirish imkonini beradi. Maqsad. Ushbu tadqiqotning maqsadi kalamushlarda gentamitsin sulfatining intramuskulyar va limfotrop pretraxeal yuborishdan keyingi farmakokinetikasini taqqoslashdan iborat edi. Materiallar va usullar. Qonda va to‘qima gomogenatida antibiotik konsentratsiyasini aniqlash uchun Escherichia coli NCTC 8172 uchun disk diffuziya usuli qo‘llanildi. Gentamitsin sulfatining konsentratsiyasi intramuskulyar yuborilgandan keyin birinchi soatda qon namunalarda eng yuqori, plevrada esa eng past bo‘ldi. Limfotrop usulda dori konsentratsiyasi to‘qimalarda mushak ichiga yuborilgandan keyingiga nisbatan yuqori bo‘lib, antibiotikning asosiy qismi birinchi soatda o‘pka to‘qimasida to‘plandi. Antibiotik kinetikasi chiziqli yoki logarifmik bo‘ldi. Natijalar. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, gentamitsin sulfatining eng yuqori konsentratsiyasi intramuskulyar yuborilgandan keyin birinchi soatda qon namunalarda aniqlangan, eng kam miqdori esa plevrada to‘plangan. Gentamitsin kinetikasi chiziqli yoki logarifmik bo‘lgani kuzatildi. Limfotrop yuborishda preparatning yarim chiqarilish davri 4 soatni tashkil etdi, intramuskulyar yuborishda esa u tekshiruv obyektiga qarab 2 dan 5 soatgacha bo‘ldi. 24 soatdan so‘ng, yuborish usulidan qat’i nazar, antibiotik 10 mkg/mg dan ortiq bo‘lmagan qoldiq miqdorgacha chiqarildi. Xulosa. Tadqiqot pretraxeal yuborish usuli samaraliroq ekanligini va gentamitsin bilan bakterial infeksiyalarni davolashni optimallashtirishda qo‘llanishi mumkinligini ko‘rsatdi.
Oʻtkir va surunkali alkogolli pankreatitda regionar va mezenterial limfa tugunlarining patomorfologiyasi: qiyosiy autopsiya tadqiqoti
Maqsad. Oʻtkir va surunkali alkogolli pankreatitda peripankreatik (regionar) va mezenterial limfa tugunlarining patomorfologik oʻzgarishlarini tavsiflash va qiyoslash, ularning immunopoetik hamda toʻsiq-filtratsiya vazifalari buzilishining tuzilmaviy asoslarini aniqlash. Materiallar va usullar. Surunkali alkogol isteʼmoli klinik-anamnestik jihatdan tasdiqlangan shaxslar autopsiyasida olingan peripankreatik va mezenterial limfa tugunlari oʻrganildi. Kesmalar gematoksilin-eozin, van Gizon va alsian koʻki bilan boʻyalib, toʻrtta morfofunksional maydon (kapsula va sinuslar, poʻstloq, parakorteks, magʻiz qavat) boʻyicha yarim miqdoriy baholandi. Natijalar. Oʻtkir shakllarda barcha maydonlarni qamrab olgan kuchli interstitsial shish, subkapsulyar va oraliq sinuslarning kengayishi, kapsulaning dezorganizatsiyasi va poʻstloq limfoid follikulalarining sekvestratsiyasi ustunlik qildi. Surunkali shakllarda parenximaning atrofiyasi, stroma-tomir tuzilmalarining proliferatsiyasi va sklerozi, kapsulaning qalinlashuvi, magʻiz qavatda neoangiogenez, sinus gistiotsitozi va retikuloskleroz aniqlandi. Har ikki guruhda parakortikal postkapillyar venulalar yuqori endoteliyli fenotipini yoʻqotib, limfotsitlar migratsiyasisiz yupqa devorli toʻlaqonli venalarga aylandi. Xulosa. Alkogolli pankreatit bosqichga bogʻliq, noinfeksion limfadenopatiya chaqiradi va u shishli-destruktiv shakldan atrofik-sklerotik qayta qurilishga oʻtadi.
Homiladorlikning jigar ichi xolestazida paritetga bog‘liq bo‘lgan oshqozon osti bezining morfologik va morfometrik o‘zgarishlari: autopsiya tadqiqoti
Maqsad. Homiladorlikning intrahepatik xolestazi (HIX) tufayli vafot etgan ayollarda oshqozon osti bezi morfologik va morfometrik o‘zgarishlarini, shuningdek, ularning jigar shikastlanishi va homiladorliklar soni bilan bog‘liqligini tavsiflash. Materiallar va usullar. O‘tkir miokard infarktidan vafot etgan 12 nafar tug‘ruq yoshidagi nazorat guruhi ayollari bilan taqqoslaganda, og‘ir HIX tufayli vafot etgan 51 nafar ayolning jigar va oshqozon osti bezi to‘qimalarida autopsiyaga asoslangan morfologik va miqdoriy morfometrik tadqiqot o‘tkazildi (Respublika patologik anatomiya ilmiy-amaliy markazi, 2013–2023-yillar). 28 ta asosiy holat va nazorat guruhidan olingan kesmalar gematoksilin-eozin bilan bo‘yalib, morfometriya (12 ta parametr) uchun raqamlashtirildi; o‘rtacha qiymatlar Styudentning t-mezoni yordamida taqqoslandi. Natijalar. HIX kuzatilgan jigarlarda sentrilobulyar va midzonal gepatotsellyulyar xolestaz, o‘t pigmentining to‘planishi, gidropik distrofiya va nekrobioz (54,2%), 75% holatda esa kanalikulyar o‘t dimlanishi aniqlandi. Oshqozon osti bezida o‘tning yirik va bo‘lakchali yo‘llarga reflyuksi, segmentar atsinar nekroz, vakuolyar distrofiya, interstitsial shish, periduktal infiltratsiya va avj oluvchi fibroz kuzatildi. Barcha 12 morfometrik ko‘rsatkich nazorat guruhidan sezilarli darajada farq qildi (P<0,01–P<0,001) va o‘zgarishlar jiddiyligi homiladorliklar soniga qarab ortib, ayniqsa uchinchi va to‘rtinchi homiladorlikda yaqqol namoyon bo‘ldi. Xulosa. HIX – bu o‘t kislotalari ta’sirida yuzaga keladigan tizimli toksik holat bo‘lib, u jigar xolestazi bilan birga oshqozon osti bezining miqdoriy jihatdan baholanadigan va homiladorliklar soniga bog‘liq bo‘lgan shikastlanishini keltirib chiqaradi. Bu esa og‘ir yoki qaytalanuvchi HIX holatlarida oshqozon osti bezini sinchkovlik bilan kuzatib borish zarurligini tasdiqlaydi.
Maktab yoshidagi bolalarda oqsil-energetik yetishmovchilikda tana tarkibining ko‘p komponentli bioimpedans tahlili natijalari
Maqsad. OEY bo‘lgan bolalarda ko‘p komponentli bioimpedans tahlili (MEDASS BIA) parametrlari — Faza burchagi, Aktiv kletka massasi (AKM), Yog‘ massasi (YM), Skelet-mushak massasi (SMM) hamda Asosiy almashinuv (AA) ko‘rsatkichlarining diagnostik axborotdorligini an’anaviy antropomet­riya (TVI) bilan qiyosiy baholash. Materiallar va usullar. Klinik tadqiqotda 6–13 yoshli 10 nafar OEY bo‘lgan bola va 10 nafar sog‘lom tengdoshi (nazorat guruhi) qamrab olindi. Bemorlar yoshiga (6–9 yosh: 70,0%, 10–13 yosh: 30,0%), jinsiga (60,0% o‘g‘il, 40,0% qiz), etiologik omillariga (alimentar 60,0%, ikkinchi darajali 40,0%) va OEY og‘irlik darajasiga (I darajali subklinik: 40,0%, II darajali o‘rta: 40,0%, III darajali og‘ir kaxektik: 20,0%) ko‘ra differensiallanib, antropometriya va MEDASS bioimpedans tahlili (PA, AKM, SMM, YM, AA) o‘tkazildi. Natijalar. OEY guruhida TVI 13,51 ± 0,32 kg/m2 (nazoratda 16,33 ± 0,86 kg/m2, p < 0, 001) bo‘lgani holda, bioimpedans parametrlarida chuqur tizimli o‘zgarishlar aniqlandi: Faza burchagi 5,17 ± 0,17◦ ga (nazoratda 5,59 ± 0,28◦, p < 0, 05), SMM 7,96 ± 1,30 kg ga (p < 0, 05) va AKM 9,42 ± 0,75 kg ga (normadan 66–75% gacha, p < 0, 01) pasaydi. Yog‘ massasi ulushi keskin defitsitni (%YM = 7,78 ± 0,89% vs 16,76 ± 0,30%, p < 0, 001), AA esa 916,0 ± 23,5 kkal/sutkaga tushib, metabolik adaptatsiyani ko‘rsatdi (p < 0, 01). Xulosa. Ko‘p komponentli BIA usuli OEYning subklinik bosqichida hujayra va metabolik o‘zgarishlar-ni aniqlashda antropometriyaga nisbatan yuqori diagnostik sezgirlikka ega.
O‘SMIR YOSHDAGI QIZLARDA SIYDIK AJRATISH TIZIMI INFEKSIYALARINING XAVF OMILLARI VA XUSUSIYATLARI
Dolzarbligi. O‘smir qizlardagi siydik-tanosil tizimi infeksiyalari bolalik davridagi eng keng tarqalgan kasalliklar qatoriga kiradi va nafas yo‘llari infeksiyalaridan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Patologiyaning qo‘shma shakllari alohida ahamiyatga ega bo‘lib, bunda siydik yo‘llari infeksiyasi turli somatik va funksional buzilishlar fonida rivojlanadi. Bu retsidivlar chastotasining oshishiga, yallig‘lanish jarayonining surunkalashuviga va bemorlarning hayot sifatining pasayishiga olib keladi. Ushbu tadqiqot o‘smir qizlarda siydik-tanosil tizimi infeksiyalarida qo‘shma patologiyalarning xavf omillarini tahlil qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, bu asoratlarni erta aniqlash va oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotning maqsadi. Siydik ajratish tizimi infeksiyasining qo‘shma patologiyalari bo‘lgan o‘smir qizlarda xavf omillarining xususiyatlarini o‘rganish. Materialы i metodы. Tadqiqotga ToshDTU-2 klinikasining urologiya va bolalar ginekologiyasi bo‘limida statsionar davolangan 10 yoshdan 17 yoshgacha bo‘lgan 50 nafar bemor kiritilgan. Barcha bemorlar kengaytirilgan anamnez yig‘ish (shu jumladan perinatal va ginekologik), klinik ko‘rik, laboratoriya tekshiruvlari (umumiy siydik tahlili, qo‘zg‘atuvchi titrini aniqlash bilan siydikning bakteriologik tekshiruvi), najasning koprologik va mikrobiologik tekshiruvi; qorin bo‘shlig‘i va kichik tos a’zolarining ultratovush tekshiruvi kabilarni o‘z ichiga olgan yagona protokol bo‘yicha kompleks tekshiruvdan o‘tkazildi. Natijalar va muhokama. Bemorlar yoshi va aniqlangan patologiyaning tabiatiga qarab ikki guruhga bo‘lingan. I guruhga 10 yoshdan 13 yoshgacha bo‘lgan qizlar (n = 30; 60,0%). Ulardan 18 (60%) nafarida siydik ajratish tizimining alohida kasalliklari, 12 (40%) nafarida esa siydik ajratish va jinsiy a’zolar tizimining qo‘shma patologiyalari aniqlangan. O‘smir qizlarda somatik va ginekologik patologiyali IMVSning birga kechishi yanada yaqqol klinik ko‘rinishlar, retsidivlarning yuqori chastotasi, buyraklarning strukturaviy o‘zgarishlari (UTT ma’lumotlariga ko‘ra: surunkali piyelonefrit - 32,5%, reflyuks-nefropatiya - 27,5%) va metabolik siljishlar (anemiya - 86,3%) mavjudligi bilan tavsiflanadi. Olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, IMVS xavfi va og‘irligi bevosita qo‘shma buzilishlarga - somatik, gormonal va mikrobiologik, shuningdek, erta perinatal omillarga bog‘liq. Bu esa bunday bemorlarni olib borishda kompleks fanlararo yondashuv zarurligini belgilaydi. Xulosa. Somatik va ginekologik kasalliklar qo‘shilgan qizlarda IMVS og‘irroq kechadi, 1,9 ± 0,3 ga qarshi 3,4 ± 0,6 tez-tez takrorlanadi, p < 0,001) va aniqroq klinik belgilar bilan tavsiflanadi. Siydik ajratish tizimi infeksiyalariga moyillikning shakllanishiga antenatal va perinatal xavf omillari sezilarli ta’sir ko‘rsatadi (57,1% ga nisbatan 20,0%, r < 0,05). Klinik ko‘rinishlar orasida bel sohasidagi og‘riqlar, dizuriya, subfebrilitet, shuningdek, urogenital yallig‘lanish belgilari ustunlik qiladi (vulvovaginitlar - 34,9%, adneksitlar - 2,4%). Mikrobiologik tahlil bakteriuriya va qindagi disbiotik o‘zgarishlarning yuqori chastotasini ko‘rsatdi, qo‘zg‘atuvchilar 38% hollarda bir-biriga to‘g‘ri keldi, bu yuqtirishning ko‘tarilish yo‘lini tasdiqlaydi. Hayz funksiyasining buzilishi va endokrin-metabolik o‘zgarishlar (oligomenoreya, algodismenoreya, TPKS, semizlik) surunkali yallig‘lanish jarayonining saqlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Mualliflik huquqi (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
BOLALARDA OBSTRUKTSIYALI BRONXOPULMONAL YALLIG‘LANISH KASALLIKLARI BO‘YICHA ZAMONAVIY QARASHLAR
Dolzarbligi. Bronxopulmonal tizimning yallig‘lanish kasalliklari bolalar orasida, ayniqsa 3 yoshgacha bo‘lganlarda, yuqori kasallanish ko‘rsatkichi bilan ajralib turadi. Obstruktiv sindrom holatlarining ko‘payishi, antibiotiklarga chidamlilik va havo ifloslanishi bu muammoni zamonaviy pediatriyaning dolzarb yo‘nalishiga aylantirmoqda. Maqsad. Obstruktiv sindrom bilan kechuvchi bolalardagi bronxopulmonal yallig‘lanish kasalliklarining zamonaviy patogenezini, klinik xususiyatlarini va davolash usullarini o‘rganish. Materiallar va usullar. Ilmiy adabiyotlar tahlili asosida bolalardagi bronxiolit, o‘tkir bronxit va kasalxona tashqarisidagi pnevmoniya holatlari, ularning etiologik agentlari (virusli va bakterial infeksiyalar), hamda zamonaviy terapevtik yondashuvlar tahlil qilindi. Natijalar. Asosiy sababchi agentlar sifatida respirator-sinsitial virus, koronavirus va metapnevmovirus belgilandi. Mukotsiliar klirensning buzilishi, proteolitik faollikning oshishi va havo yo‘llarining remodellatsiyalanishi obstruktiv sindromning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Atrof muhit omillari va passiv chekish obstruktiv holatlarni og‘irlashtirishi isbotlangan. Davolashda patogenetik asoslangan, fermentativ tozalash va ratsional antibiotikoterapiya muhim ahamiyatga ega ekani ta’kidlandi. Xulosa. Bronxopulmonal yallig‘lanish kasalliklarining erta aniqlanishi va kompleks davosi bolalarda nafas yo‘llarining xronik o‘zgarishlarini kamaytiradi va prognozni yaxshilaydi. Virusli infeksiyalar profilaktikasi, atrof muhit omillarini nazorat qilish va reabilitatsiya dasturlari muhim ahamiyat kasb etadi.
BOLALARDA OVQATLANISH TURIGA BOG‘LIQ HOLDA IMMUNOREAKTIVLIK HOLATI
Mavzuning dolzarbligi. Bolalarning sog‘lom rivojlanishi va immun tizimining shakllanishida hayotning dastlabki yarmida faqat ona suti bilan oziqlantirish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Maqsad: Bolalarda oziqlanish turiga qarab immunologik holatning o‘zgarishini aniqlash va qiyosiy tahlil qilish. Tadqiqot materiali va usullari. Tadqiqotda 123 nafar turli ovqatlanish turiga ega bolalar ishtirok etdi. Ularning qon namunalarida umumiy qon tahlili, CD3, CD4, CD8, CD16, CD23, CD25, CD38 va CD95 markerlari yordamida hujayraviy hamda gumoral immunitet bo‘g‘inlari baholandi. Tadqiqot natijalari.Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, sun’iy oziqlantirilgan bolalarda limfotsitlar, leykotsitlar, CD3+ hujayralar soni oshgan, CD4+ markerlar kamaygan. B-limfotsitlar, CD16+, CD23+ va CD38+ hujayralar darajasi yuqori bo‘lib, apoptoz jarayonlarining faollashuvi qayd etilgan. IgM va IgA o‘rtasida disbalans, SIK miqdorining ortishi, shuningdek allergizatsiya omilining yuqoriligi sun’iy oziqlantirishda aniqlandi. Xulosa. Bolalarning immun javobidagi o‘zgarishlar oziqlanish turiga bog‘liq. Ona suti bilan oziqlantirish immun muvozanatni saqlashda eng muhim omil bo‘lib, sun’iy oziqlantirishda himoya tizimining fiziologik susayishi kuzatiladi.
BOLALARDA BRONX-O’PKA KASALLIKLARIDA MIKROSIRKULYATSION O’ZGARISHLARNING KLINIK-PATOGENETIK XUSUSIYATLARI
Mavzuning dolzarbligi. Bolalarda bronxit, pnevmoniya va bronxiolit kabi yallig‘lanishli bronx-o‘pka kasalliklari pediatriyada eng dolzarb muammolardan biri bo‘lib, ularning patogenezida mikrosirkulyatsion disfunktsiya markaziy o‘rin egallaydi. Mikrosirkulyatsiya tizimining buzilishi nafaqat alveolyar gaz almashinuvini, balki to‘qimalarning trofik ta’minotini ham izdan chiqaradi. Zamonaviy adabiyotlarda ushbu disfunktsiyaning yallig‘lanish mediatorlari, xususan interleykin-1β (IL-1β), interleykin-6 (IL-6), tumor nekroz omili-α (TNF-α), interleykin-8 (IL-8) hamda anti-inflamator sitokinlar (IL-10) darajasidagi nomutanosiblik bilan chambarchas bog‘liqligi ta’kidlanadi. Ushbu mediatorlar endotelial hujayralar faoliyatini buzib, kapillyar devor o‘tkazuvchanligini oshiradi, glyukokaliks strukturasining degradatsiyasiga olib keladi va natijada mikrosirkulyatsion perfuziya izdan chiqadi. Maqsad. Bolalarda bronx-o‘pka yallig‘lanishli kasalliklari kechishida mikrosirkulyatsion disfunktsiyaning asosiy patofiziologik mexanizmlarini aniqlash, yallig‘lanish sitokinlari (IL-1β, IL-6, TNF-α, IL-8, IL-10) darajasi bilan mikrotsirkulyator ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni baholash hamda ularning klinik ahamiyatini prognoz biomarkerlari sifatida asoslashdan iborat. Materiallar va usullar. Tadqiqot davomida bemor bolalarda mikrosirkulyatsiya holatini baholash uchun kompleks instrumental va laborator diagnostik usullar qo‘llanildi. Kapillyaroskopiya yordamida tirnoq yostiqchasidagi kapillyarlarning morfofunksional holati o‘rganildi; pulse oksimetriya orqali arterial oksigenatsiya darajasi aniqlanib, qon laktat konsentratsiyasi metabolik gipoksiya darajasini baholash uchun ishlatildi. Shuningdek, gemostaziogramma va mikroperfuziya indekslari hisoblandi. Yallig‘lanish mediatorlari darajasi ELISA usuli bilan aniqlanib, statistik jihatdan o‘zaro korrelyatsiya tahlili o‘tkazildi. Natijalar va muhokama. O‘tkazilgan tahlillar natijasida, bronx-o‘pka kasalliklari kechayotgan bolalarda yallig‘lanish sitokinlari darajasining keskin oshishi endotelial disfunktsiyani rivojlanishiga olib kelishi aniqlandi. Kapillyar devor o‘tkazuvchanligining ortishi, glyukokaliksning parchalanishi va interstitsial shish jarayonlari mikrosirkulyatsion oqimning pasayishiga sabab bo‘ldi. Bu esa qon reologiyasining buzilishi, eritrotsit deformabilligining kamayishi va mikrotrombozlar shakllanishi bilan kechdi. Shuningdek, IL-6 va TNF-α darajalari bilan laktat konsentratsiyasi hamda kapillyar perfuziya ko‘rsatkichlari o‘rtasida ishonchli ijobiy korrelyatsiya (r = 0,68–0,74; p < 0,01) qayd etildi. Ushbu bog‘liqlik og‘ir pnevmoniya va bronxiolit kechishini prognozlashda muhim diagnostik ahamiyatga ega biomarker sifatida baholandi. Ayniqsa, erta yoshdagi bolalarda adaptatsion va kompensator mexanizmlarning morfofunksional jihatdan yetarlicha shakllanmaganligi sababli mikrosirkulyatsion buzilishlar tezda gipoksik-dekompensatsion bosqichga o‘tadi. Xulosa. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, mikrosirkulyatsion disfunktsiya bolalarda yallig‘lanishli bronx-o‘pka kasalliklarining asosiy patogenetik halqalaridan biridir. Ushbu disfunktsiyani erta bosqichda aniqlash va kompleks tuzatish choralarini qo‘llash kasallik og‘irligini kamaytiradi, gipoksik asoratlarning rivojlanishining oldini oladi hamda klinik prognozni yaxshilaydi. Kelgusida mikrosirkulyatsiya markerlari, yallig‘lanish sitokinlari va oksidlovchi stress ko‘rsatkichlarini integratsiyalashgan monitoring tizimida o‘rganish diagnostik va terapevtik strategiyalarni optimallashtirish imkonini beradi.
ERTA YOSHLI BOLALARDA O‘TKIR ZOTILJAM KASALLIGINI MARKAZIY ASAB TIZIMINING PERINATAL SHIKASTLANISHI FONIDA GEMOSTAZ TIZIMI XUSUSIYATLARI
Kirish. Erta yoshli bolalarda uchraydigan o‘tkir zotiljam (pnevmoniya) hozirgi kunda pediatriya amaliyotidagi eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Xalqaro statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarda o‘lim holatlarining 15–18 foizi aynan pnevmoniya bilan bog‘liq. Ayniqsa, markaziy asab tizimining perinatal shikastlanishi (gipoksik-ishemik ensefalopatiya, asfiksiya, intranatal ishemiya) mavjud bo‘lgan bolalarda bu kasallik og‘irroq kechadi va ko‘pincha uzoq davom etuvchi hipoksik, yallig‘lanish va trombogemorragik sindromlar bilan kechади. So‘nggi yillarda olib borilgan klinik va eksperimental tadqiqotlar gemostaz tizimidagi o‘zgarishlar pnevmoniyaning patogenezida muhim o‘rin tutishini ko‘rsatmoqda. Shu sababli, perinatal shikastlanish fonida kechuvchi zotiljamda gemostaz tizimining buzilishi, uning immun-yallig‘lanish mexanizmlari bilan o‘zaro ta’sirini aniqlash dolzarb ilmiy vazifa hisoblanadi. Maqsad. Erta yoshli bolalarda markaziy asab tizimi perinatal shikastlanishi fonida kechuvchi o‘tkir zotiljamda gemostaz tizimining o‘zgarishlarini aniqlash, ularning kasallik og‘irligi, yallig‘lanish darajasi va klinik kechish bilan bog‘liqligini baholash. Materiallar va usullar. Ushbu maqolada 2015–2024 yillar oralig‘ida chop etilgan 40 ta xorijiy va mahalliy ilmiy tadqiqotlar tahlil qilindi. Tadqiqotlarda fibrinogen, D-dimer, APTT, PT, antitrombin III, protein C va S ko‘rsatkichlari, shuningdek, yallig‘lanish mediatorlari – IL-6 va TNF-α darajalari o‘rganilgan. Klinik kuzatuvlarda esa perinatal gipoksiya bilan tug‘ilgan va pnevmoniya bilan og‘rigan bolalarda gemostaz ko‘rsatkichlari solishtirildi. Statistik tahlilda korrelyatsiya va variatsion usullar (p < 0,05) qo‘llanildi. Natijalar. Tahlil natijalariga ko‘ra, perinatal shikastlanish fonida kechuvchi zotiljamda giperkogulyatsiya belgilari aniqlangan. Fibrinogen va D-dimer miqdori 1,5–2 marta oshgan, APTT va PT qisqargan, antitrombin III faolligi 25–30 foizga pasaygan. IL-6 va TNF-α darajalari yuqori bo‘lgan bolalarda D-dimer bilan kuchli ijobiy korrelyatsiya (r = 0,62; p < 0,01) qayd etilgan. Bu holatlar “yallig‘lanish–koagulyatsiya doirasi” mexanizmining mavjudligini isbotlaydi. Bunday bolalarda klinik kechish og‘ir, intoksikatsiya uzoq, antibiotik terapiyaga javob sekin bo‘lgan. Profilaktik antikoagulyant terapiya (mikrodazali geparin, dipiridamol) qo‘llanilgan guruhlarda tromboembolik asoratlar soni 3–4 marta kamaygan. Olingan natijalar ko‘rsatadiki, gemostaz tizimining disbalansi perinatal gipoksiya fonida kechuvchi o‘tkir zotiljamning asosiy patogenetik bo‘g‘inidir. Endotelial shikastlanish, trombosit faolligining ortishi va fibrinoliz susayishi mikrotsirkulyatsiyani buzadi, bu esa o‘pka to‘qimasida gaz almashinuvi yetishmovchiligiga olib keladi. Gemostaz tizimining doimiy monitoringi va o‘z vaqtida antikoagulyant terapiya tayinlanishi pnevmoniyaning og‘ir kechishini yengillashtiradi. Xulosa. Pnevmoniya perinatal shikastlanish bilan kechuvchi bolalarda gemostaz buzilishlari klinik holatning og‘irlashuvi, uzoq reabilitatsiya va asoratlar rivojlanishining muhim sababi hisoblanadi. Kompleks davolashda gemostaz nazorati, IL-6 va TNF-α ko‘rsatkichlarini aniqlash hamda antikoagulyant vositalar qo‘llash tavsiya etiladi.
MAKТАБGACHA YOSHDAGI BOLALARDA KAMQONLIK VA SEMIZLIKNI ERTA ANIQLASH HAMDA ULARNING OLDINI OLISHDA HAMSHIRANING PROFILAKTIK FAOLIYATINING ILMIY ASOSLARI
Kirish. Maktabgacha yoshdagi bolalarda (1–5 yosh) sogʻlom oʻsish va rivojlanishni taʼminlash bolalar sogʻligʻini saqlashning asosiy yoʻnalishlaridan biridir. Ushbu yosh davrida uchraydigan kamqonlik va semizlik holatlari bolaning kognitiv rivojlanishi, immun tizimi hamda keyingi hayotda kasalliklarga chidamliligiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Shu sababli ularni erta aniqlash va oldini olish jamoat salomatligi sohasida ustuvor ahamiyat kasb etadi. Maqsad. Maktabgacha yoshdagi bolalarda kamqonlik va semizlikni erta aniqlash hamda ularning oldini olishda hamshiraning profilaktik faoliyati samaradorligini tahlil qilish. Material va tadqiqot usullari. 2000–2025 yillar oraligʻida Web of Science, Scopus, PubMed va Google Scholar bazalarida chop etilgan 150 dan ortiq ilmiy ish tahlil qilindi, shulardan 42 tasi chuqur oʻrganildi. Izlanish PRISMA yondashuvi asosida olib borildi. “Anemia”, “Obesity”, “Preschool children”, “Nurse-led interventions”, “Growth monitoring”, “Prevention” kabi kalit soʻzlardan foydalanildi. Natijalar va muhokama. Tahlillar natijasida muntazam oʻsish monitoringi (GMP), hamshiralar ishtirokidagi oilaviy maslahatlar va integratsiyalashgan intervensiyalar bolalarda kamqonlik va semizlik holatlarini kamaytirishda samarali ekanligi aniqlandi. Hamshiralar nafaqat fiziologik koʻrsatkichlarni kuzatish, balki ota-ona bilan birgalikda sogʻlom turmush tarzini shakllantirishda ham muhim rol oʻynaydi. Kompleks yondashuv (toʻgʻri ovqatlanishni yoʻlga qoʻyish + jismoniy faollik + tarbiyaviy maslahatlar) eng yuqori samarani bergan. Xulosalar. Maktabgacha yoshdagi bolalarda kamqonlik va semizlikni oldini olishda muntazam oʻsish monitoringi hamda hamshiralar tomonidan amalga oshiriladigan profilaktik chora-tadbirlar strategik ahamiyatga ega. Jamoat va oila bilan hamkorlikda oʻtkaziladigan ilmiy asoslangan intervensiyalar bolalar salomatligini mustahkamlashning eng samarali yoʻli hisoblanadi.
KORONAR ARTERIYALAR STENOZISIZ MIOKARD INFARKTIGA ZAMONAVIY YONDASHUV
ST-segmenti ko‘tarilmagan miokard infarkti (NSTEMI) o‘tkir koronar sindromlarning eng ko‘p uchraydigan shakllaridan biri bo‘lib, yurak-qon tomir kasalliklari bilan bog‘liq o‘lim va nogironlikning yetakchi sabablaridan hisoblanadi. So‘nggi yillarda NSTEMI klinik manzarasiga ega bemorlarning muayyan qismida koronar angiografiya davomida ahamiyatli stenozlar aniqlanmasligi kuzatilib, ushbu holat MINOCA tushunchasi bilan izohlanmoqda. Ushbu adabiyot sharhida koronar arteriyalarda obstruktiv shikastlanishsiz miokard infarktining patogenez mexanizmlari, diagnostik imkoniyatlari, xavfni baholash va shaxsiylashtirilgan davolash tamoyillarini yoritilgan. Xalqaro klinik tavsiyalar, yirik reyestrlar va tizimli sharhlar asosida MINOCA bo‘yicha diagnostik va davolash yondashuvlari tahlil qilindi. MINOCA turli patogenetik mexanizmlarni o‘z ichiga olgan geterogen sindrom bo‘lib, zamonaviy tasviriy usullar yordamida aniqlangan etiologiyaga mos davolash klinik natijalarni yaxshilaydi. MINOCA bilan kechuvchi NSTEMI bemorlarida kompleks diagnostika va mexanizmga yo‘naltirilgan shaxsiylashtirilgan davolash optimal klinik strategiya hisoblanadi.
KISTIK FIBROZNING EPIDEMIOLOGIYASI VA GENETIK ASPEKTLARI (Adabiyotlar sharhi)
Muvofiqlik. Mukovistsidoz yoki Landshtayner-Fankoni kasalligi deb ham ataladigan mukovistsidoz (KF) irsiy autosomal retsessiv kasallik bo'lib, ekzokrin bezlarning tizimli shikastlanishi bilan tavsiflanadi. Bu nafas olish, ovqat hazm qilish va reproduktiv tizimlarning surunkali yallig'lanishi va disfunktsiyasiga olib keladigan shilliqning patologik sekretsiyasi shaklida o'zini namoyon qiladi. Kasallikning barcha shakllari orasida ichak shakli, ayniqsa, yangi tug'ilgan chaqaloqlarda eng ko'p uchraydi, bu uning chastotasini, immunohistologik xususiyatlarini va genetik moyilligini o'rganishni muhim qiladi. Tadqiqotning maqsadi mukovistsidozning epidemiologiyasi va genetik jihatlarini o'rganishdir. Tadqiqot natijalari. Turli skrining dasturlarining tahlili shuni ko'rsatadiki, eng samarali usullar biokimyoviy tahlil (IRT) bilan molekulyar testni (CFTR variant paneli) birlashtiradigan usullardir. Biroq, NBS samaradorligi optimal IRT chegaralarini belgilashga, etnik xususiyatlarni hisobga olgan holda genetik test panellarini kengaytirishga va noto'g'ri salbiy holatlar ulushini kamaytirish uchun takroriy testlarni amalga oshirishga bog'liq. Xulosa. Ushbu sharh CF dasturlarini amalga oshirish, test sezgirligi va o'ziga xosligi va aniqlangan CRMS/CFSPID holatlarining klinik ahamiyati bo'yicha joriy tadqiqotlarni o'rganadi.
SIL KASALLIGI ILK MARTA ANIQLANGAN BEMORLARDA RUHIY BUZILISHLAR
Mavzuning dolzarbligi. Yuqumli kasallik sifatida sil kasalligi muammosi sil kasalligining keng tarqalgan kamayishi fonida o'z ahamiyatini yo'qotmaydi. Tadqiqot natijalari tashxis qo'yilgandan keyin sil kasalligi bilan og'rigan bemorlarda chegaraviy ruhiy kasalliklarning rivojlanishini ko'rsatadi, ularning bartaraf etilishi sil kasalligini kompleks davolash samaradorligini oshirishga yordam beradi. Tadqiqot maqsadi. Yangi tashxis qo'yilgan sil kasalligi bilan og'rigan bemorlarda psixoemotsional fonning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olish, aniqlangan buzilishlarni o'z vaqtida tuzatishni ta'minlash va ushbu toifadagi bemorlarning davolanish rejimidagi rolini oshirish uchun biz kimyoterapiyaning ikkinchi oyi oxirida keyingi rentgen tekshiruvidan oldin depressiv kasalliklarning mavjudligi va og'irligini baholashga qaror qildik. Tadqiqot materiallari va usullari. Tadqiqotda faol sil kasalligiga chalingan 120 nafar bemor ishtirok etdi. Ularning 78 nafari erkaklar, 42 nafari ayollardir. Nazorat guruhi poliklinikalarda muntazam tekshiruvdan o'tgan nisbatan sog'lom odamlardan, ya'ni 135 erkak va 45 ayoldan iborat edi. Tadqiqot T.I.Balashova tomonidan moslashtirilgan V.Zungning depressiv holatlarning differentsial diagnostikasi usuli yordamida o'tkazildi. Tadqiqot ambulator va statsionar sharoitlarda ruhiy yoki organik kasalliklarga chalingan depressiyaga uchragan bemorlar ishtirokida o'tkazildi. Tadqiqot natijalari. Ilk marta tashxis qo'yilgan sil kasalligi bilan og'rigan bemorlarning ko'pchiligida kimyoterapiyaning ikkinchi oyi oxiriga kelib depressiv buzilishlar yo'q edi. Sil kasalligi birinchi marta aniqlangan bemorlarning aksariyatida kimyoterapiyaning ikkinchi oyi oxiriga kelib depressiv buzilishlar aniqlanmadi. 26,6% bemorlarda nevrotik genezli yengil depressiya, har o‘ninchi bemorda - niqoblangan depressiya holati, 1,6% bemorda - haqiqiy depressiya aniqlangan. Xulosa. O‘z ruhiy holatini yaxshilash choralariga muhtoj bo‘lgan bemorlarni, shuningdek, sil kasalligi bilan birinchi marta og‘rigan bemorlarni aniqlash uchun T. I. Balashova tomonidan moslashtirilgan V. Zungning depressiv holatlarini qiyosiy tashxislash usulidan foydalanish mumkin. Birinchi marta sil tashxisi qo‘yilgan bemorlarning aksariyatida kimyoterapiyaning ikkinchi oyi oxiriga kelib depressiv buzilishlar aniqlanmadi. Tadqiqot natijasida sil kasalligi birinchi marta aniqlangan bemorlar sog‘lom odamlarga qaraganda yengil depressiyani tez-tez boshdan kechirishlari aniqlandi. Shuning uchun turli darajadagi depressiv buzilishlarni yengish uchun maxsus tashkil etilgan psixologik va hatto ba’zi tibbiy yordam birinchi marta sil tashxisi qo‘yilgan bemorlarda kimyoterapiyaning ikkinchi oyi oxirida talab qilinishi mumkin.
POST-COVID DAVRIDA BRONXIAL ASTMALI BOLALARDA KLINIK-LABORATOR KO‘RSATKICHLAR O‘ZGARISHLARI VA ULARNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
Аnnotatsiya. COVID-19 pandemiyasi ko’plab surunkali kasalliklarning klinik kechishini sezilarli darajada o’zgartirdi. Аksariyat bolalarda infektsiya nisbatan engil kechishiga qaramay, post-COVID davrida bronxial astma bilan og’rigan bemorlarda funktsional buzilishlar, immun disbalans va biokimyoviy o’zgarishlar ko’proq uchramoqda. Bu o’zgarishlar kasallik og’irligiga, xurujlar tez-tez takrorlanishiga va bazis terapiya samaradorligiga ta’sir ko’rsatishi mumkin. Tadqiqot maqsadi: post-COVID davrida bronxial astma bilan kasallangan bolalarda klinik va laborator ko’rsatkichlarni hamda ularning korrelyatsion bog’liqliklarini aniqlash. Materiallar va usullar. COVID-19 infektsiyasini o’tkazgan bronxial astma (BА) bilan kasallangan bolalarning immun holatini har tomonlama o’rganish maqsadida klinik-laboratoriya tadqiqoti o’tkazildi. Unga yoshi 7 dan 15 yoshgacha bo’lgan 135 nafar bola jalb etildi. Barcha bemorlar pediatriya statsionar va ambulator bo’limlari sharoitida kuzatuvda bo’ldilar. Natijalar va muhokama. Hirillash davomiyligi bilan kaliy (K⁺) o’rtasida o’rtacha kuchli bog’liqlik topildi (r = +0,57), kaltsiy (Ca²⁺) bilan esa kuchsiz teskari bog’liqlik kuzatildi (r = –0,37). Yillik xurujlar soni kaltsiy bilan salbiy korrelyatsiyaga ega edi (r = –0,42), ammo kaliy (r = +0,80) va fosfor (P) (r = +0,71) bilan kuchli ijobiy bog’liqlik aniqlandi. Bu natijalar BА klinik belgilari kaliy va fosfor kabi mikroэlementlar bilan to’g’ridan-to’g’ri bog’liqligini va kasallik kechishini og’irlashtirishi mumkinligini ko’rsatadi. Barcha guruhlarda kaliy va fosfor o’rtasida ijobiy bog’liqlik kuzatildi, og’ir BА holatlarida esa koэffitsientlar yuqoriroq bo’ldi (r = 0,78 va r = 0,65). Xulosa. Аniqlangan mikroэlement o’zgarishlari ularning bronxial astma patogenezidagi ahamiyatini tasdiqlaydi, ayniqsa virusli infektsiya sharoitida, va ularni kasallik og’irligining qo’shimcha markerlari hamda terapiya samaradorligini baholash mezonlari sifatida qarash mumkin.
GIPOXIK-ISHEMIK ENSEFALOPATIYANING OG‘IRLIK DARAJASIGA QARAB YANGI TUG‘ILGAN BOLALARDA KLINIK XUSUSIYATLARI
Kirish. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda gipoksik-ishemik ensefalopatiya (GIE) markaziy asab tizimining perinatal shikastlanishining eng og‘ir shakllaridan biridir. Bu holat ona qornida, tug‘ruq jarayonida yoki tug‘ilgandan keyingi dastlabki davrda kislorod yetishmovchiligi va miya qon aylanishining buzilishi natijasida rivojlanadi. Kasallik og‘irligining darajasi gipoksiya davomiyligi va chuqurligiga bevosita bog‘liq bo‘lib, bu klinik belgilarning ifodalanishiga, prognozga va davolash natijasiga ta’sir qiladi. GIEning og‘irlik darajasiga qarab kechishini va klinik belgilarini o‘rganish erta tashxis qo‘yish, prognozni baholash hamda samarali davolash strategiyasini tanlashda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot maqsadi: Yangi tugʼilgan bolalarda gipoksik-ishemik entsefalopatiyaning ogʼirlik darajasiga qarab klinik kechish xususiyatlarini oʼrganish. Materiallar va usullar: Tadqiqotga shahar bolalar shifoxonasining №5 yangi tugʼilganlar patologiyasi boʼlimida gipoksik-ishemik entsefalopatiya (GIE) bilan davolanayotgan 110 nafar chaqaloq jalb etildi. 1-gruppaga GIEning 1-bosqichi boʼlgan 39 nafar bola, 2-gruppaga 2-bosqichli 36 nafar, 3-gruppaga esa 3-bosqichli 35 nafar bola kiradi. Diagnozni aniqlash maqsadida yangi tugʼilgan bolalarda klinik tekshiruv, nevrologik holatni baholash va neyrosonografiya oʼtkazildi. Olingan maʼlumotlar Microsoft Excel 2010 va Statistica 6 dasturlari yordamida statistik tahlil qilindi. Natijalar: Tadqiqot natijalari shuni koʼrsatdiki, gipoksik-ishemik entsefalopatiyaning oʼrtacha ogʼir va ayniqsa ogʼir shakllarida klinik belgilarning xilma-xilligi bosh miya tuzilmalaridagi morfologik oʼzgarishlar dinamikasi bilan bogʼliq boʼlishi mumkin. Shuni alohida taʼkidlash kerakki, markaziy nerv tizimining morfofunktsional yetishmasligi, shikastlanish darajasi, xususiyati, chuqurligi va keng tarqalganligidan qatʼiy nazar, klinik belgilarning umumiyligi va oʼxshashligiga sababchi boʼladi, bu esa tashxis qoʼyishni qiyinlashtiradi.
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA QAYTALANUVCHI OBSTRUKTIV BRONXITNING ZAMONAVIY KECHISHI VA VITAMIN D HOLATINING O‘RNI
Dolzarbligi. Qaytalanuvchi obstruktiv bronxit (QOB) — bu bronxlar shilliq va ostki shilliq qavatlarining takrorlanuvchi yallig‘lanish epizodlari bilan kechuvchi yallig‘lanish kasalligi bo‘lib, bronxial obstruksiya shish, gipersekresiya va silliq mushaklarning spazmi natijasida rivojlanadi. QOB maktabgacha yoshdagi bolalarda kasallanishning yetakchi sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda. Maqsad. Maktabgacha yoshdagi bolalarda qaytalanuvchi obstruktiv bronxitning (QOBB) klinik xususiyatlarini o‘rganish va qon zardobidagi 25(OH)D darajasi bilan xurujlar chastotasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni baholash. Materiallar va usullar. Tadqiqotga QOB tashxisi qo‘yilgan 50 nafar maktabgacha yoshdagi bola jalb etildi. Klinik, laborator va instrumental tekshiruvlar, shuningdek, vitamin D iste’moli va atrof-muhit omillari haqidagi ma’lumotlar to‘plandi. Natijalar. Tadqiqotda qaytalanuvchi obstruktiv sindromli 50 nafar bola ishtirok etdi. Qon zardobidagi vitamin D faolligi darajasiga qarab ishtirokchilar uch guruhga bo‘lindi: 1-guruh — vitamin D tanqisligi bo‘lgan bolalar (n = 15; 30,0%), 25(OH)D darajasi 17,6 ± 1,2 ng/ml; 2-guruh — vitamin D yetishmovchiligi bo‘lgan bolalar (n = 19; 44,0%), o‘rtacha daraja 24,6 ± 1,2 ng/ml; 3-guruh — vitamin D darajasi me’yorda bo‘lgan bolalar (n = 16; 32,0%), konsentratsiya 30,6 ± 1,2 ng/ml. Ishtirokchilarning o‘rtacha yoshi 4,2 ± 1,1 yoshni tashkil etdi (mediana — 4,0 yosh); 28 nafari (56%) o‘g‘il bolalar, 22 nafari (44%) esa qiz bolalar edi. Vitamin D darajasi past bo‘lgan bolalarda xurujlar tez-tez qayd etildi. 25(OH)D darajasi bilan yil davomida kuzatilgan epizodlar soni o‘rtasida statistik ahamiyatli teskari korrelyatsiya aniqlandi (r = –0,45, p < 0,01). 25(OH)D < 20 ng/ml bo‘lgan bolalarda o‘rtacha yillik xurujlar soni 5,2 ± 1,3 ta, 25(OH)D ≥ 30 ng/ml bo‘lganlarda esa 3,1 ± 1,1 ta edi (p = 0,002). Vitamin D tanqisligi maktabgacha yoshdagi bolalarda obstruktiv xurujlar xavfining oshganligini ko‘rsatuvchi marker bo‘lishi mumkin. Shuning uchun 25(OH)D darajasini aniqlash klinik amaliyotda tavsiya etiladi va zarur hollarda uni to‘ldirish bo‘yicha choralar ko‘rilishi lozim. Xulosa. Tadqiqotimiz natijalariga ko‘ra, qaytalanuvchi obstruktiv bronxit bilan og‘rigan maktabgacha yoshdagi bolalarda 25(OH)D darajasi past bo‘lganda xurujlar soni ortadi, kasallik og‘irroq kechadi va shifoxonaga yotqizilish ehtimoli yuqori bo‘ladi. Ushbu ma’lumotlar vitamin D yetishmovchiligi bolalarda nafas yo‘llari obstruktiv kasalliklarining qaytalanish patogenezida muhim rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatadi. Ushbu gipotezani tasdiqlash uchun yirik prospektiv, randomizatsiyalangan tadqiqotlar talab etiladi. Amaliyotda esa og‘ir yoki qaytalanuvchi QOB kechuvchi bolalarda vitamin D darajasini baholash diagnostik va profilaktik algoritmga kiritilishi tavsiya etiladi.
PERITONIT BILAN OG‘RIGAN BEMORLARDA POLIORGAN YETISHMOVCHILIGI SINDROMINI RIVOJLANISH EHTIMOLINI BASHORAT QILISH
Tadqiqotning maqsadi: qon ivish tizimi (gemostaz) ko‘rsatkichlarini tahlil qilish asosida peritonit bilan og‘rigan bolalarda poliorgan yetishmovchilik sindromi (POES) rivojlanishini bashorat qilish imkoniyatini aniqlashdan iborat. Material va usullar. Tadqiqotda ToshDTU klinikasining jarrohlik bo‘limiga operatsiya vaqtida tasdiqlangan peritonit tashxisi bilan yotqizilgan 6 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan 52 nafar bola ishtirok etdi. Bemorlar uch guruhga bo‘lingan: I guruh (22 nafar bola): chegaralangan peritonit bilan. II guruh (22 bola): tarqalgan peritonit bilan, ammo sepsisning aniq klinik va laboratoriya belgilari yo‘q (tizimli yallig‘lanish reaksiyasining bir yoki ikkita belgisi bor). III guruh (8 nafar bola): tarqalgan peritonit va sepsisning yaqqol klinik va laborator belgilari bilan. Olingan natijalar. Dastlabki tahlil shuni ko‘rsatdiki, peritonit bilan og‘rigan barcha bemorlarda qon ivishining me’yorga nisbatan oshishi kuzatilgan. Kasallikning kechishini keyingi kuzatish quyidagilarni aniqladi: I guruhdagi bolalar o‘tkazilgan terapiya tufayli peritonit bilan muvaffaqiyatli kurashdilar va ularda POES rivojlanmadi. II guruhda 10% bemorlarda, III guruhda esa 50% bemorlarda POES rivojlangan. POES rivojlangan holatlarda davolash taktikasini o‘zgartirish talab etildi. Xulosa: Peritonit bilan kasallangan bolalarda qon ivish tizimining ishlashini o‘rganish qorin bo‘shlig‘i infeksiyasiga organizmning uch xil javob reaksiyasini aniqlash imkonini berdi: Xayrli turi: POES yo‘qligi va tizimli yallig‘lanish reaksiyasining ikkitadan ortiq bo‘lmagan belgilari mavjudligi bilan tavsiflanadi. Shubhali turi: 10% hollarda tizimli yallig‘lanish reaksiyasining ikkitadan ortiq bo‘lmagan belgilari mavjud bo‘lganda POES rivojlanishi bilan kechadi. Noxush turi: 50% hollarda POES rivojlanishi va abdominal (peritoneal) sepsisga ishora qiluvchi tizimli yallig‘lanish reaksiyasining ikkitadan ortiq belgilari mavjudligi bilan bog‘liq.
TEZ-TEZ KASALLANUVCHAN BOLALARDA URATLI NEFROPATIYA RIVOJLANISH HAVF OMILLARI VA KECHISH HUSUSIYATLARI
Maqsad: tez-tez kasallanuvchan bolalarda (TTKB) uratli nefropatiya (UN) kasalligini uchrashi, havf omillari va kechish hususiyatlarini aniqlash Material va usullar. Tadqiqot Toshkent davlat tibbiyot universitetining ko‘p tarmoqli klinikasida Bolalar nefrologiyasi bo‘limida 2022-2024 yillar davomida statsionar sharoitda davolangan 1323 ta 3-12 yoshli bolalar (I bosqich) kasallik tarixi retrospektiv chuqur tahlil qilinib, hamda UN kasalligi bilan 120 nafar bemor bolalarda (II bosqich) tekshiruv o‘tkazildi. Natijalar: TTKB orasida siydik ayiruv tizimi kasalliklari, ayniqsa UN, sog‘lom bolalarga nisbatan sezilarli darajada ko‘p uchraydi. UN tez-tez kasallanuvchi bolalarda fon kasalliklari (tonzillit, bronxit, gastroduodenit va boshqalar) bilan birga uchrashi hamda mavsumiy xususiyatga egaligi bilan xarakterlanadi. Kasallik rivojlanishining asosiy xavf omillari onadagi hamroh kasalliklar kelajakdagi chaqaloqlarda buyrak to‘qimalari patologiyalarini rivojlanish xavfini oshirishi mumkin. Bolalarda UN rivojlanishida klinik belgilarni bolaning yoshiga qarab o‘ziga xos xususiyatlari aniqlandi. Xulosa: TTKB da UN kasalligining og‘irlashuvini oldini olish uchun uratli almashinuv buzilish holatini erta aniqlash va o‘z vaqtida korrektsiya qilish lozim.
BOLALARDA ATIPIK PNEVMONIYADA MIKROTSIRKULYATOR O‘ZGARISHLARI VA ULARNING PROGNOSTIK AHAMIYATI
Dolzarbligi. So‘nggi o‘n yilliklarda Mycoplasma pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae, kam hollarda — Legionella pneumophila hamda virus-bakteriya assotsiatsiyalari bilan bog’liq atipik pnevmoniyalar ulushi ortib bormoqda. Tadqiqotning maqsadi — bolalarda atipik pnevmoniyada mikrotsirkulyator buzilishlarning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish va ularning klinik kechish hamda kasallikning prognostik ahamiyatidagi rolini baholashdan iborat. Materiallar va usullar. Tadqiqotga 2022–2024 yillar davomida Аndijon davlat tibbiyot instituti klinikasining pulmonologiya bo‘limida statsionar davolangan atipik pnevmoniya tashxisi qo‘yilgan 82 nafar bola jalb etildi. Bemorlarning yoshi 3 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lib, o‘rtacha yosh 9,2 ± 3,1 yilni tashkil etdi. Kuzatilganlar orasida o‘g’il bolalar 45 nafar (54,9%), qiz bolalar esa 37 nafar (45,1%)ni tashkil etdi. Tadqiqot natijalari. Klinik ma’lumotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, atipik pnevmoniya bilan og’rigan bolalarda belgilarning ifodalanish darajasi va kasallikning davomiyligi to‘g’ridan-to‘g’ri uning og’irligiga bog’liq edi. Lyogka kechishi bo‘lgan bemorlarda isitma davomiyligi o‘rtacha 4,2 ± 1,1 kunni tashkil etdi, o‘rta og’irlikda — 7,3 ± 1,8 kun, og’ir kechishda esa 11,6 ± 2,4 kun (p < 0,01, lyogka forma bilan solishtirilganda). Shuningdek, gospitalizatsiya davomiyligi ham kasallik og’irligiga qarab turlicha bo‘lib, engil holatlarda o‘rtacha 8,4 ± 1,7 kundan og’ir holatlarda 18,2 ± 3,5 kungacha uzaygani aniqlandi. Xulosalar. Mikrotsirkulyator o‘zgarishlar darajasi kasallik og’irligiga bog’liq: engil kechishda perfuziyaning o‘rtacha buzilishlari kuzatiladi, o‘rta og’irlikda stazlar va perfuziya ko‘rsatkichlarining pasayishi qayd etiladi, og’ir hollarda esa mikrotsirkulyatsiyaning keskin susayishi, hatto kritik gipoperfuziyagacha etishi kuzatildi.
SURUNKALI BUYRAK KASALLIKLARI BOʻLGAN BOLALARDA ANEMIYANING TARQALGANLIGI VA ASOSIY MUAMMOLARI
Dolzarbligi. Soʻnggi yillarda surunkali buyrak kasalliklari (SBK) butun dunyoda sogʻliqni saqlash tizimi uchun jiddiy muammoga aylandi. SBKdan oʻlim holatlari yil sayin oʻsib bormoqda va prognozlarga koʻra, 2040-yilga borib bu kasalliklar oʻlim sabablari ichida beshinchi oʻringa chiqishi mumkin. Bolalarda SBK fonida anemiya rivojlanishi yuqori boʻlib, u yurak-qon tomir asoratlari va hayot sifatining pasayishi bilan kechadi. Shuningdek, anemiyani vaqtida aniqlamaslik va samarali davolamaslik SBKning progressiyasini tezlashtiradi. Shu sababli, bolalarda SBK bilan bogʻliq anemiyani oldini olish va samarali davolash usullarini takomillashtirish dolzarb ahamiyatga ega. Tadqiqot maqsadi. Surunkali buyrak kasalliklari boʻlgan bolalarda anemiyaning tarqalganligi, uning rivojlanish sabablari va mavjud davolash usullarining samaradorligini tahlil qilish. Materiallar va usullar. Tahlil jarayonida xalqaro maʼlumotlar bazalari — PubMed, Scopus, Mendeley, Cyberleninka va milliy elektron manbalardan foydalanildi. “Chronic kidney disease in children, anaemia, treatment, prevention” hamda “bolalarda surunkali buyrak kasalliklari, anemiya, profilaktika” kabi kalit soʻzlar asosida qidiruv amalga oshirildi. 175 dan ortiq ilmiy manbalar oʻrganilib, ulardan 38 ta ilmiy ish chuqur tahlil qilindi. Olingan natijalar. Dunyo boʻyicha SBK bilan kasallanish holatlari 1990-yildan 2021-yilgacha ikki baravar oshgan. Bolalarda ham SBK tarqalganlik darajasi kattalarniki bilan deyarli teng ekani aniqlangan. SBK anemiya uchrash darajasi kasallikning bosqichlariga bogʻliq. SBK 3-5 darajalari boʻlgan bolalarning deyarli 80-90% anemiya uchraydi. Anemiyaning asosiy sabablaridan biri buyrak tomonidan eritropoetin ishlab chiqarilishining kamayishi boʻlib, u boshlangʻich bosqichlardayoq kuzatiladi. Anemiyani davolashda shifokorlar qator muammolarga duch kelishadi. Xulosa. SBK boʻlgan bolalarda anemiya keng tarqalgan va uning ogʻirlik darajasi buyrak yetishmovchiligi bosqichiga bogʻliq. Anemiyani oldini olish uchun gemoglobin va ferritin darajalarini muntazam nazorat qilish, infeksiya manbalarini barvaqt aniqlash, temir va eritropoezni ragʻbatlantiruvchi preparatlarni individual tanlash muhim. Kompleks va individual yondashuv SBK fonidagi anemiya asoratlarini kamaytirish va bolalarda hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
BOLАLАRDА NEFROTIK SINDROM OGʼIRLIGIGА TIREOID GORMONАL DISBАLАNSNING TА’SIRI
Mavzuning dolzarbligi. Nefrotik sindrom (NS) bolalarda keng tarqalgan nefrologik kasallik boʼlib, klinik kechishi koʼp hollarda immunologik va endokrin disbalanslar bilan bogʼliq. Tireoid gormonlaridagi oʼzgarishlar NS patogenezi, klinik kechishi va davolash samaradorligiga taʼsir koʼrsatishi mumkin. Maqsad. Bolalarda NS klinik koʼrinishlariga tireoid disfunktsiyasining taʼsirini baholash. Tadqiqot materiallari va usullari. 1–18 yoshdagi 80 nafar NS tashxisli bemor va 30 nafar sogʼlom bolalar guruhi tekshirildi. Bemorlar tireoid gormonlari (TTG, T3, T4) darajalariga koʼra normofunktsiya, gipofunktsiya va giperfunktsiya guruhlariga ajratildi. Klinik, laborator va biokimyoviy koʼrsatkichlar, UZI va immunologik tahlillar baholandi. Tadqiqot natijalari. NS faol davrida aksariyat bemorlarda subklinik gipotireoz aniqlandi. Gipofunktsiya guruhida shish uzoq davom etdi, gipoproteinemiya va giperxolesterinemiya kuchli ifoda etildi, proteinuriya davomiyligi ortdi (p<0,05). Retsidivlar va kortikosteroidlarga tobelik koʼproq qayd etildi. Xulosa. Tireoid disfunktsiyasi NS klinik ogʼirligini belgilaydi. Shuning uchun bolalarda tireoid statusini muntazam baholash va endokrinolog ishtirokida davolash taktikasi belgilanishi zarur.
BOLALARDA MYCOPLASMA PNEUMONIAE VA CHLAMYDIA PNEUMONIAE BILAN BOG‘LIQ BRONXIAL ASTMADA ICHAK MIKROBIOTASINING KLINIK VA MIKROBIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Maqsadi: Bolalarda Mycoplasma pneumoniae va Chlamydia pneumoniae infeksiyalari bilan bog‘liq bronxial astma holatlarida ichak mikrobiotasining klinik va mikrobiologik o‘zgarishlarini o‘rganish hamda ularning kasallik og‘irlik darajasi bilan bog‘liqligini aniqlash. Material va usullar 2023–2025 yillar davomida Toshkent tibbiyot akademiyasi bolalar allergologiyasi bo‘limida 7–15 yoshdagi 78 nafar bronxial astma bilan og‘rigan bola kuzatildi. Bemorlar bronxial astma og‘irlik darajasiga ko‘ra quyidagicha taqsimlandi: yengil — 41 nafar, o‘rta — 23 nafar, og‘ir — 14 nafar. Nazorat guruhi sifatida 42 nafar sog‘lom bola jalb qilindi. Barcha bolalarga serologik tekshiruvlar (M. pneumoniae, C. pneumoniae ga qarshi antitanachalar), spirometriya va mikrobiologik tahlil o‘tkazildi. Xulosa. Mycoplasma pneumoniae va Chlamydia pneumoniae infeksiyalari bolalarda bronxial astma kechishini og‘irlashtiradi va ichak mikrobiotasining disbalansiga olib keladi.Foydali bakteriyalar (Bifidobacterium, Lactobacillus) miqdorining kamayishi va shartli-patogen mikroflora (Escherichia coli, Clostridium, Bacteroides) ortishi astmaning og‘ir shakllari bilan bog‘liq.Ichak mikrobiotasidagi o‘zgarishlar immun tizim faolligini o‘zgartirib, IL-4, TNF-α, IgE darajalarining oshishiga sabab bo‘ladi.Disbiozni erta aniqlash va probiotik terapiya qo‘llash bolalarda bronxial astma kechishini yengillashtirishi mumkin.